Bouwplaats van Berends en Van Loenen
In een werkplaats aan de Brinklaan in Apeldoorn werd begin jaren zestig gewerkt aan een machine die op de kermissen in Nederland de aandacht moest trekken. Het ging niet om een gewone draaimolen of een simpele attractie, maar om een technisch hoogstandje dat bezoekers tientallen meters de lucht in zou brengen. Het bedrijf Berends en Van Loenen, een Apeldoorns machinebedrijf dat bekendstond om zijn technische vakmanschap, bouwde daar een bijzondere constructie die later de naam Telescoop Zeppelin kreeg.
Een kermisattractie uit Apeldoorn
In de werkplaats aan de Brinklaan klonk het geluid van slijpmachines, hamers en zware motoren. Stalen delen werden op maat gemaakt en aan elkaar gelast. Grote hydraulische cilinders lagen klaar om gemonteerd te worden. De attractie moest niet alleen spectaculair zijn, maar ook betrouwbaar en veilig.
Het ontwerp was opvallend. Zes gondels werden bevestigd aan een grote ronddraaiende arm. In elke gondel konden twaalf mensen plaatsnemen. Zodra de attractie in beweging kwam, begonnen de gondels langzaam rond te draaien. Tegelijkertijd werd de hele installatie met een hydraulisch systeem omhoog gedrukt.
Binnen enkele minuten bevonden de passagiers zich op ongeveer dertig meter hoogte. Van daaruit kregen zij een uitzicht dat op een kermis zelden werd geboden. Terwijl de gondels rustig draaiden, leek de wereld onder hen langzaam rond te bewegen.
De naam Telescoop Zeppelin
De attractie kreeg de naam Telescoop Zeppelin. De naam verwees naar de manier waarop de installatie omhoog schoof, bijna als een telescoop die uitschuift. Boven de gondels zouden later lichte metalen elementen worden geplaatst die de vorm van kleine zeppelins kregen, wat het geheel een futuristisch uiterlijk gaf.
Tijdens de eerste proefdraaiingen ontbraken deze nog. Toch maakte de attractie al indruk. Het staalwerk torende hoog boven het terrein uit en trok nieuwsgierige blikken van mensen die langs het bedrijf aan de Brinklaan kwamen.
Een opdracht van een kermisexploitant
De opdracht voor de bouw kwam van kermisexploitant Christiaan van Otterloo uit het Noord-Hollandse Oosthuizen. Hij was op zoek naar een nieuwe attractie die zich duidelijk zou onderscheiden van alles wat er al op de kermissen stond.
Voor het ontwerp en de bouw kwam hij terecht bij Berends en Van Loenen in Apeldoorn. Bedrijfsleider Van Oorschot had al eerder plannen en schetsen gemaakt voor een nieuwe attractie. In de maanden daarvoor werden berekeningen gemaakt en technische tekeningen uitgewerkt.
In januari begon de daadwerkelijke bouw. Stap voor stap groeide de constructie uit tot een enorme installatie van staal, hydrauliek en motoren.
Een indrukwekkende machine
De cijfers van de attractie waren voor die tijd indrukwekkend. De installatie had een motor van 155 pk die de draaiende beweging verzorgde. Het totale gewicht kwam uit op ongeveer zeventig ton.
De draaiende cirkel waarin de gondels rondgingen had een diameter van achttien meter. Alles was volledig afgesloten en voorzien van beveiligingen. Mechanische en elektronische systemen zorgden ervoor dat de attractie veilig kon draaien.
De hydraulische installatie tilde het geheel in ongeveer een minuut naar zijn maximale hoogte. Zodra de attractie boven was, draaiden de gondels rustig rond terwijl bezoekers uitkeken over de omgeving.
Apeldoornse bedrijven werken samen
De bouw van de attractie was niet alleen het werk van Berends en Van Loenen. Verschillende Apeldoornse bedrijven droegen hun steentje bij. De hydraulische installatie werd geleverd door het bedrijf Fremac. De elektrotechnische installatie werd verzorgd door Henk Vos, eveneens een Apeldoorns bedrijf.
Zo werd de attractie eigenlijk een gezamenlijk project van lokale techniek en vakmanschap.
Transport en weerbestendigheid
Omdat kermissen door het hele land reizen, moest de attractie ook eenvoudig te vervoeren zijn. De installatie kon worden gedemonteerd en vervoerd met veertien vrachtwagens.
Ook het weer speelde een rol in het ontwerp. De attractie kon draaien tot windkracht zeven. Pas bij sterkere wind bleven de gondels uit veiligheid aan de grond.
Een investering van miljoenen
De bouw van de Telescoop Zeppelin was geen klein project. In totaal werd er een slordige miljoen guldens geïnvesteerd in de nieuwe attractie. Voor een kermisexploitant was dat een enorm bedrag.
Toch werd verwacht dat de attractie een publiekstrekker zou worden. Het uitzicht, de hoogte en de rustige draaiende beweging maakten het een ervaring die bezoekers niet snel zouden vergeten.
De eerste tests
Voordat de attractie naar de kermis kon vertrekken, werd hij uitgebreid getest op het terrein aan de Brinklaan. Tijdens die proefdraaiingen draaiden de gondels langzaam rond, terwijl de hydraulische cilinder de constructie omhoog drukte. Voor omstanders was het een indrukwekkend gezicht. Een enorme metalen arm die langzaam omhoog kwam en hoog boven het terrein draaide.
Première op de Groningse kermis
Na de tests werd de attractie klaargemaakt voor zijn eerste optreden. De Groningse kermis zou de plaats worden waar de Telescoop Zeppelin zijn debuut maakte. De medewerkers van Berends en Van Loenen waren ervan overtuigd dat hun creatie een succes zou worden. Het was immers een attractie die niet alleen draaide, maar bezoekers ook letterlijk boven de kermis uittilde.
Over de auteur
